DÂN TỘC NGƯỜI RỤC. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

TỔNG QUAN VỀ NGƯỜI RỤC.

Dân tộc Rục là một nhóm dân tộc thiểu số rất nhỏ, thuộc nhóm ngôn ngữ Môn-Khmer, sống chủ yếu ở vùng núi rừng xã Thượng Hóa, huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình, đặc biệt là khu vực hang sâu trong rừng núi Phong Nha, Kẻ Bàng.

- Tên gọi "Rục" nghĩa là "hang" hay "hốc đá" trong tiếng địa phương, phản ánh môi sinh bản địa.

DÂN TỘC MÒ ÂU. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

1 . Tổng quan nhân số và địa lý

Người Mường (còn gọi Moi, Mual, Moi Bi, Au Ta, Ao Ta) chiếm khoảng 1,45 triệu người theo điều tra 2019, là nhóm dân tộc thiểu số lớn thứ ba ở Việt Nam sau Kinh, Tày và Thái.

Họ sinh sống chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc như Hòa Bình, Thanh Hóa, Phú Thọ, Sơn La, có nhóm nhỏ ở Hà Nội và vùng Tây Nguyên.

2. Kinh tế, Sinh hoạt nhiều chiều.

Đời sống chủ yếu dựa vào nông nghiệp lúa nước, đi cùng canh tác nương rẫy, chăn nuôi gia súc và khai thác nông sản rừng như nấm, dược liệu, mật ong, keo dán thiên nhiên, tre nứa.

DÂN TỘC Ổ ĐU. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

1 . Địa lý & Dân số.

Nhóm Ơ Đu cư trú tại xã Nga My, bản Văng Môn (trước đây là Kim Hoa, Xốp Pột), huyện Tương Dương, tỉnh Nghệ An, sống xen kẽ cùng nhóm dân tộc Khơ Mú và Thái.

Dân số chính thức là 428 người theo Tổng điều tra dân số năm 2019, chiếm khoảng 0.0005% dân số cả nước.

2 . Ngôn ngữ & Đức tin.

Ngôn ngữ Ơ Đu thuộc họ Mon-Khmer, nay gần như bị mai một; phần lớn người Ơ Đu hiện dùng tiếng Thái và Khơ Mú cho giao tiếp hàng ngày.

Dân Tộc Chút. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

1 . Địa lý và Nhân khẩu. 

Người Chứt là tập hợp gồm 5 nhóm nhỏ (Rục, Sách, Arem, Mày, Mã Liêng), sống chủ yếu tại huyện Minh Hoá, Tuyên Hoá (Quảng Bình), tỷ lệ nhỏ ở Hà Tĩnh.

Tổng dân số khoảng 7.513 người (năm 2019).

2 . Ngôn ngữ, Cơ cấu xã hội và Nhà ở.

Ngôn ngữ: thuộc hệ Việt-Mường, với các phương ngữ riêng theo nhóm; Arem có ngôn ngữ riêng cùng trong nhóm ngôn ngữ Vietic.

Dân Tộc Sách. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

1 . Địa lý – Nhân khẩu.

- Người Sách sinh sống chủ yếu ở các xã Lâm Hóa, Hóa Tiến, Lâm Sum, Hóa Hợp, Hóa Lương, Thượng Hóa thuộc các huyện Minh Hóa, Tuyên Hóa và Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình.

- Dân số Người Sách chiếm khoảng 2.655 người theo điều tra năm 2009; chung cộng đồng Chứt có khoảng 7.513 người (2019), trong đó hơn 87% cư trú ở Quảng Bình.

Dân Tộc Mầy. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

1 . Địa lý, Nhân khẩu & Lịch sử định cư.

- Người Mày sinh sống tại huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình (Các xã như Ca Oóc, Bãi Dinh, Chà Lồ) với tổng cộng khoảng 1.163 người (năm 2008), trong đó chỉ khoảng 450–600 người còn sử dụng ngôn ngữ Mày.

- Từ trước giữa thế kỷ XX, Mày là dân du canh du cư, săn bắn hái lượm sâu trong rừng núi. Năm 1958, chính quyền Việt Nam tiến hành sắp xếp lại và định cư cộng đồng Mày trong các làng ổn định.

Dân Tộc Mã Liềng. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

1 . Nhà cửa, Không gian tâm linh & quy định kiêng kỵ.

- Người Mã Liềng xây nhà sàn với hai cầu thang riêng biệt cho nam và nữ. Trước cửa phòng bên phía nam là “cửa ma” nơi linh hồn người chết được đưa ra, và không ai được phép nhô đầu qua cửa này để tránh linh hồn quấy nhiễu.

- Trong nhà luôn có một gian gọi là buồng thiêng hay “gian bảy”, nơi thờ bùa hộ mệnh linh thiêng “Ma nộ” (cung tên). Chỉ có vợ chồng chủ nhà và con trai mới được vào, tuyệt đối cấm con dâu, con rể và người ngoài bước vào.

Dân Tộc Arem. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

1.  Địa lý và Nhân khẩu.

- Người Arem (còn gọi là Cmbrau, hoặc Umo – nghĩa là “người hang/cave”) sống dọc biên giới Việt–Lào, tại xã Tân Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình; ở Laos thuộc tỉnh Khăm Muộn.

- Dân số hiện tại chỉ còn khoảng 500–800 người, trong đó chỉ 20–100 người cao tuổi thông thạo tiếng Arem và phần lớn vẫn sử dụng tiếng Bru hoặc tiếng Việt làm ngôn ngữ giao tiếp hàng ngày.

Dân Tộc Xá Lá Vàng. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

1 . Nhân khẩu, định danh & ngôn ngữ.

* Người Mường, trong đó “Âu Tá (Ao Tá)” thường được dịch thành Mò Âu trong khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam có dân số lớn thứ ba Việt Nam, khoảng 1.27 triệu người năm 2009 .

* Người Mường sử dụng ngôn ngữ nhóm Việt‑Mường, thuộc hệ Nam Á. Các nhóm như Ao Tá / Mọi Bi chỉ là phân vùng văn hóa-linguis riêng trong dân tộc Mường lớn hơn .

Dân Tộc Người Đan Lai "Cõng". * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

1 . Dân số & nguồn gốc.

- Người Đan Lai hiện còn khoảng 3.000 người, sinh sống chủ yếu tại hai bản Cò Phạt và Búng (xã Môn Sơn, Con Cuông, Nghệ An), thuộc vùng lõi Vườn Quốc gia Pù Mát.

- Theo truyền thuyết dân gian, nhóm này xuất phát từ dân tộc La bị truy đuổi từ vùng Nghệ An nội địa, phải chạy sâu vào rừng để tồn tại. Sau hàng thế kỷ biệt lập, họ tạo nên nền văn hóa độc đáo và giọng nói "lai tạp" nằm giữa Mường và Việt cổ.

Dự Án Đại Học Hè.

Chương trình bảo trợ Văn Hóa 54 dân tộc Việt Nam.

Đại học nhân văn, theo hình thức "điền dã" tiến hành những cuộc khảo sát và nghiên cứu khoa học, văn hóa của 54 dân tộc Việt Nam.

- Danh sách giáo sư: 

- Ghi danh tham gia :

- Khóa điền dã 45 ngày:

- Giáo trình:

- Bài giảng:

Chương Trình Bảo Trợ Văn Hóa 6.

Chương trình bảo trợ Văn Hóa 54 dân tộc Việt Nam

Tổ chức thiện nguyện, bất vụ lợi. Phát huy, cách tân, bảo cổ, phục hồi Văn hóa 54 dân tộc Việt Nam.

1 - Điều hành.

a) Trưởng chương trình điều hành tổng quát, Phó chương trình quản trị, Tổng thư ký, Ban biên tập, Ban biên khảo, và Thành viên bảo trợ.

b) Giám sát thực hiện những chi tiết phục vụ văn hóa và xã hội.

Thư Mời Chương Trình Văn Hóa 5.

Chúng tôi là một nhóm thiện nguyện, bất vụ lợi tạm đứng ra vận dụng và vựt dậy tinh thần bảo vệ văn hóa của 54 dân tộc Việt Nam. Hiện nay văn hóa quá suy đồi cho nên chúng tôi không thể ngồi yên, nay lấy quyết định tìm phương hướng gìn giữ những gì văn hóa còn lại.

Thông Báo Chương Trình Văn Hóa 4.

Chương trình Văn hóa 54 dân tộc Việt Nam

Thông báo.

Chúng tôi cần một số sách dưới đây để đánh máy lại và phổ biến trên mạng. Kính xin quý nhà bảo trợ ủng hộ cho chương trình này được hoạt động tốt hơn.

Fifty Four (54) Vietnam Ethnic Groups Cultural Project.

Purpose:

Voluntary and nonprofit organization. To preserve, to promote, to innovate the Culture of 54 ethnic groups in Vietnam.

1 - Administration

a) Chief Executive program general and deputy program administrator, the editors, the editorial board survey, and sponsorship.

Chương Trình Bảo Trợ 3.

Văn Hóa 54 Dân Tộc Việt Nam.

Chúng tôi xin cáo lỗi, tạm dừng lại công việc loan tải tài liệu của dân tộc H'Mông, vì chưa tìm ra người đại diện phụ trách biên tập, và không nhận được bảo trợ để đánh máy tài liệu, nếu có điều kiện chúng tôi nhất định sẽ tiếp tục thực hiện văn hóa dân tộc H'Mông.

Liên Lạc Chương Trình Văn Hóa 2.

Chương trình Văn hóa 54 dân tộc Việt Nam

Mọi thư từ liên lạc : baotrovanhoavietnam@gmail.com

Bảo trợ xin gửi về Nguyễn Gia Thưởng: 

gthuong@gmail.com

Chương Trình Bảo Trợ Văn Hóa 1.

Mọi thư từ liên lạc : baotrovanhoavietnam@gmail.com 

Bảo trợ xin gửi về : nhuanh12041974@gmail.com 

- Huỳnh Tâm điện thoại di động tại Pháp Quốc: +336 67515343. Paris: 0667515343.

Thông Báo Đặc Biệt (Văn hóa 54 Dân Tộc)

 Thông Báo Đặc Biệt (Văn hóa 54 Dân Tộc)

Trang phục gắn liền với con người từ đó biến thành chất liệu văn hóa, mỗi dân tộc có trang phục riêng biệt, và thể hiện tính nhân sinh của dân tộc mình. 

DÂN TỘC PU PÉO. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

Ngày nay, dân tộc Pu Péo chỉ còn 400 nhân khẩu, thuộc nhóm ngôn ngữ Kađai. Có truyền thống Thơ ca kể lại những câu chuyện huyền thoại về tục trồng Lúa và Ngô.

NGUỒN GỐC CÂY LÚA, CÂY NGÔ

Trước kia, từ ngày xưa

Ngày xưa, truyện kể rằng:

Người ta ăn củ nâu, củ mài.

THI CA DÂN TỘC XƠ ĐĂNG. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

PIT PUT... CHENG CHOONG

Pit put cất tiếng hót:

- Ta đã rèn cái dao

Ta đã rèn cái rựa!

Chim Poong rất tiếng kêu:

Hô... hô... hê... hê!

Anh đốn cây to

THI CA DÂN TỘC XƠ ĐĂNG. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

BÀI CA THỢ RÈN[1]

Xụp... xịp.. xụp... xịp...

Giơ cánh tay lên

Thụt ống bễ xuống

Ống bễ ra hơi

Than cời sắt nung

Sắt hồng bên lửa

Anh vừa nhấc sắt

THI CA DÂN TỘC BANA. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

ĐAM SO[1]

Tôi làm đam so,

Người ta không muốn;

Làm chàng "trai lão",

Họ cũng tránh xa;

Làm cây vừa ra,

May thì bạn chặt;

Làm thử muối rắc,

THI CA DÂN TỘC KHƠME HỘI KÍN VỀ SEN HỒNG NỞ. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

Đời xửa đời xưa

Đất nước ta rộng lớn vô chừng,

Có chùa vàng, cá bạc nước Mê Kông,

Có rừng cây cao chạy dài xanh ngắt,

Ruộng đất ta rộng lớn thênh thang

Trời đo không bao giờ hết được,

DÂN TỘC GIÁY CHỐNG ÉP DUYÊN. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

Rau cải còn non mẹ vội nhổ

Vì nỗi khổ: mẹ hám canh ngon

Tay còn măng chưa biết cầm đũa,

Mẹ tham tiền đã hứa trước sau;

Chân còn non chưa biết tựa vách,

Mẹ hậm ừ đã thách bánh xôi;

Mẹ tham mâm đầy thịt lợn béo,

Mẹ tham cỗ đầy bánh dầy to;

DÂN TỘC GIÁY. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

Bài hát để mừng chủ nhà lao động vất vả nay được có nhà mới to rộng để ở. Tục mừng nhà mới có ở hầu hết các tộc gia đình Giáy.

HÁT MỪNG NHÀ LỚN

Trên trời tạo trên trời

Trên trời tạo nên sao

Mặt đất tạo nên nhà

DÂN TỘC THÁI DÂN NHƯ VỊT, TẠO PHÌA NHƯ QUẠ. * Huỳnh Tâm.

Dân chúng ta như đàn vịt dưới ruộng,

Lũ quạ đen vây liệng bắt ăn.

"Quà quà" kêu bên núi đá, rừng thẳm,

Dù dòng giống nào, quạ đen cũng không hề thương.

Chúng kiếm chác khắp cả thiên hạ,

Không nể mặt người chung giống, chung dòng,

Chỉ biết "quà quà" lượn quanh tìm mồi.

Bao giờ tiệt giống lũ quạ,

Chẳng còn con nào đến đòi chia ăn,

Gia súc mới sinh sôi nẩy nở đầy nhà,

Dân chúng ta mới được mở mắt[1].

DÂN TỘC THÁI. ÚT Ỏ VỀ KINH. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

Út Ỏ pay Keo (Út Ỏ về kinh) là thiên ký sự bằng thơ của Út Ỏ, không rõ tên thật là gì? Chỉ biết ông là người Thái bản Púng thuộc xã Chiềng Yên, huyện Mai Sơn (đất Mường Mụa xưa), tỉnh Sơn La, viết về chuyến đi cống nạp ở kinh thành Thăng Long để xin bãi thuế các mỏ vàng. Nguyên tác bằng chữ Thái cổ gồm 501 câu. Ổng Cầm Bao ở Mường Chanh đã dày công sưu tầm và hiệu đính.

DÂN TỘC NÙNG OÁN ÔNG THẦY SO BÁT TỰ. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

Hà còn giấu giếm làm chi!

Xin tỏ cùng anh hết nỗi niềm:

Yêu anh tình nặng như non ấy

Chữ sách chi mà lại cấm duyên?

So không đúng sách lấy được không,

Sợ gánh tình chung gãy giữa đường;

DÂN TỘC TÀY NHỮNG BÀI HÁT ĐÁM CƯỚI. [ 3 ] * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

DÂN TỘC TÀY XUỐNG CHỢ LẤY MUỐI.

Chuyện bán muối thật là xao xác

Như tranh quả trên núi rừng xanh.

Người già, người trẻ, Mán, Tày, Nùng, Kinh...

Có người mất cả tiền lẫn thẻ,

Tranh không được, ngước mắt kêu trời.

Nhưng trời nào có thấu!

Chỉ có đổ mồ hôi,

DÂN TỘC TÀY NHỮNG BÀI HÁT ĐÁM CƯỚI. [ 2 ] * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

 II - NHỮNG CA KHÚC SƯU TẦM Ở CAO BẰNG

13 - BÀI HÁT RỬA CHÂN[1] . * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

Gió thổi qua đồng ngào ngạt hương đưa dịu dịu

Gió thổi thơm lừng dưới chân thềm đất cao cao

Người ta kéo tới, có việc gì đấy nhỉ!

Áo quần, khăn xếp óng ánh, ao xao...

Hôm nay, ngày cô ấy xuống khỏi nhà để về nhà chồng

Nhìn những khách lạ kia, cứ đoán chủ gia tế kia rồi

Tục rửa chân có từ ngày ấy xa xôi

Tinh khiết rồi, rượu và trà sẽ được dâng hoàn hảo

Trong nghi lễ cưới cheo, phỏng theo gương Tấn - Tần

Muốn được tinh thành, phải có rượu rửa chân

Thứ rượu vào, phải là rượu bà Nghi[2]

DÂN TỘC TÀY NHỮNG BÀI HÁT ĐÁM CƯỚI. [ 1 ] * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

Hội hè, đình đám ngày xưa là những dịp để trai gái tỏ tình qua lời thơ; tiếng hát dưới hình thức đối đáp, tung hứng đến si mê. Tập quán ấy diễn ra thật sôi nổi trong các lễ cưới ở những bản Tày tại miền núi Bắc Bộ... Không có anh con trai Tày nào đến tuổi 16-17 mà lại không biết ca hát với con gái[1]. Và ngược lại, cũng không có cô gái Tày nào vào độ tuổi ấy mà không biết đáp lại người con trai bằng lời thơ, tiếng hát đầy ẩn dụ và chứa chan tình cảm của mình.

Thi Ca Thiền Khải Dân Tộc Mường. [Chương 4] * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

Anh Va em hỡi!

Thăm đến, hỏi đến

Hỏi đến đóa hoa chúc của hai anh: không còn ở cao

Đóa hoa đào của hai anh, không còn ăn đủ ở đầy

Đóa hoa chúc của hai anh đã có kẻ nó rào

Đóa hoa đào của hai anh có kẻ nó trông

Cành hoa đào hoa vông đó có người quản

Liệu chừng hai anh còn được đôi thứ hoa ấy!

Chàng Khói, Va:

Thi Ca Thiền Khải Dân Tộc Mường. [Chương 3] * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

GHẸO NHAU BÊN GIẾNG NƯỚC.

Hai tạo chàng Khói, Va:

Thu dọn súng "cắp càng" báng sơn son

Dậy thu dọn nón chín mui càng

Anh đây bước ra sá nhé đôi cô nàng

Anh đây bước chân ra đàng nhé, đôi em gái

Bước chân ra sá thênh thênh

Bước chần ra đàng thênh thang

Nhảng chân đến mỏ nước mát gạo vàng cành cây đa mỏ Biểng

Đến chốn nơi này:

Thi Ca Thiền Khải Dân Tộc Mường. [Chương 2] * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

ÔNG CUN CHƯỚNG LỶ VI THÀNG LẤY NÀNG CHÚA VIỆT[1].

Bảy mươi năm nghe lời đồn đồn

Bốn mươi năm nghe tiếng đồn rằng:

Ông Cun Rấm

Đã giàu lại mạnh

Có một trăm cái nhà dọc, nhà ngang

Ông Cun Chướng Lỷ Vi Thàng

Cũng giàu và mạnh,

Có hàng trăm cái nhà xếp cột kê

Thiên hạ đã đồn khắp nơi:

Thi Ca Thiền Khải Dân Tộc Mường. [ Chương 1 ] * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

 

VẦN VA

Những bài ca trong tang lễ Dân tộc Mường, còn có mo Vần Va (mo Vườn hoa).

Vần Va còn được dùng trong lúc hát vui. Mỗi khi hát hoặc kể, đều có mục đích nhất định. Ở đám ma, người ta hát một lèo chứ không kể.

Vần Va là tác phẩm dựa trên một thần thoại Thiền Khải Mường, về sáng tác có nhiều giai điệu khác nhau. Mỗi truyện tuy đều phải dựa trên một công thức (môtip) thần thoại và giữ lại một vài tên nhân vật, nhưng mức độ sáng tạo, và cách sáng tạo thì rất khác nhau.

DÂN TỘC MƯỜNG ÚT LÓT-HỒ LIÊU. [Chương 2]. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

Còn đất chợ, vào hàng nghỉ tạm

Hết đất trạm, dựng lán dựng lều

Ban sớm, hai người cùng chung trầu cau đùm một túi thêu

Ban chiều, chung một nồi cơm ống nước

Vui chân quên dốc ngược

Vui bước quên dốc xuôi

Đã tới nơi năm xưa trồng khuên trồng trẩy

Vắt vẻo cây khuên đã được ăn trái

DÂN TỘC MƯỜNG ÚT LÓT-HỒ LIÊU. [Chương 1]. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

Truyện thơ, thương tiếc của người Mường, thể hiện qua hai nhân vật Út Lót, Hồ Liêu gặp nhau trên đường thay cha về kinh yết kiến vua Kẻ Chợ. Út Lót là con gái, cải trang nam. Trên đường đi, về và những năm tháng lưu lại kinh đô, họ quen nhau vì nết, trọng nhau vì tài. Khi họ trở về gần đến nhà thì Út Lót cho Hồ Liêu biết mình là con gái. Và rất chủ động, Út Lót đặt vấn đề yêu đương. Hai người thề thốt.

DÂN TỘC MƯỜNG TRÁNG ĐỒNG. * Huỳnh Tâm.

Tráng Đồng vốn là người nghèo khổ. Chàng ước được biến thành giống: có da đồng, lông sắt, bay bổng lên bầu trời. Lời cầu nguyện thành sự thật. Nhưng nhờ phép thuật đó, Tráng Đồng đi làm hại con người.

Một hôm, thấy nàng Mại Lọ tóc dài, gội đầu bên bờ suối, Tráng Đồng sà xuống bắt về, ép làm vợ.