Phụ Nữ Dân Tộc Dao Trong Cộng Đồng. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

Trong xã hội dân tộc Dao, người phụ nữ đóng vai trò trung tâm không thể hiện bản sắc văn hóa qua trang phục truyền thống như khăn vấn đầu và đồ trang sức bằng bạc, mà còn trong việc giữ gìn và truyền dạy dân ca nghi lễ một thành tố quan trọng của đời sống tinh thần. Họ tham gia tích cực vào các lễ hội như Lễ mừng lúa mới hay Lễ cúng tổ tiên, nơi họ đảm nhiệm các nghi thức hát, múa và chuẩn bị lễ vật. Với trí tưởng tượng phong phú và bàn tay khéo léo, phụ nữ không chỉ là người thực hiện mà còn là người bảo tồn di sản văn hóa.

Phụ nữ Dao thường tham gia vai trò chính trong nhiều nghi lễ quan trọng, đặc biệt ở các lễ hội và nghi lễ có liên quan đến đời sống tinh thần, sinh hoạt hàng ngày và truyền dạy di sản. Các nghi lễ tiêu biểu mà phụ nữ thường giữ vai trò chủ đạo gồm:

Lễ mừng lúa mới, tết lúa, lễ mạ, thu hoạch. Phụ nữ góp mặt ở nhiều công đoạn nghi lễ và hát múa nhằm cầu chúc mùa màng thuận lợi, bảo toàn nguồn nước và đất đai. Họ là người hát dân ca nghi lễ, trình diễn các điệu múa truyền thống và chuẩn bị lễ vật.

Lễ cúng tổ tiên và các nghi lễ thờ cúng gia tiên tại nhà rông hoặc nhà thờ tộc: Phụ nữ đảm nhận vai trò chuẩn bị bàn thờ, dâng hương, dâng lễ vật và hướng dẫn các gia đình tham gia nghi lễ. Họ cũng tham gia đọc kinh, hát khúc ca cúng và các bài hát cầu siêu, cầu phúc.

Nghi lễ truyền dạy và bảo tồn dân ca nghi lễ: Phụ nữ là người bảo tồn và truyền lại dân ca, lời ca của các nghi lễ cho thế hệ trẻ thông qua các buổi hát múa tập luyện tại gia đình hoặc cộng đồng.

Nghi lễ khai quật hoặc lễ cầu mùa liên quan đến thủ công và nghề làm trang sức bạc: Trong nhiều làng Dao, phụ nữ tham gia tích cực vào các phần nghi lễ kết nối với làng nghề, như trình diễn và hát múa tại các dịp lễ hội, đồng thời dạy lại các bài ca và cách làm đồ trang sức bạc cho con cháu.

Vai trò cụ thể có thể khác nhau giữa các nhóm Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Lô Giang, Dao Thanh Y, Dao Thanh Phán, Dao Thanh,v.v... và tùy theo địa phương. Tuy nhiên, xu hướng chung là phụ nữ vừa thực hiện nghi lễ vừa giữ vai trò chủ đạo trong truyền tải và bảo tồn di sản văn hóa.

Trang phục phụ nữ Dao đóng vai trò rất quan trọng trong nghi lễ và được xem như một phần hiện thân của bản sắc, tín ngưỡng và sự đoàn kết của cộng đồng. Dưới đây là những ý nghĩa chính của trang phục trong các nghi lễ Dao:

Biểu hiện danh tính và nhóm tùy thuộc vào địa phương

Trang phục, màu sắc và cách kết đội khăn, vòng bạc có thể cho biết nhóm Dao (ví dụ Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Lô Giang) và nguồn gốc địa phương. Mỗi nhóm có kiểu áo và phụ kiện riêng, giúp nhận diện vai trò trong nghi lễ.

Bảo tồn và thể hiện truyền thống văn hóa.

Quần áo truyền thống được chuẩn bị cầu kỳ với khăn vấn (khăn đội đầu), áo choàng hoặc áo sơ mi thêu, váy hoặc quần thượng, và đồ trang sức bạc. Việc mặc đúng trang phục trong các nghi lễ giúp giữ gìn hình ảnh và câu chuyện của dân tộc trước thế hệ trẻ và du khách.

Đồ trang sức bạc mang ý nghĩa cầu phúc và xua đuổi tà khí.

Vòng bạc và hoa tai bạc không chỉ làm đẹp mà còn có chức năng biểu trưng cho sự thịnh vượng, an lành và kết nối với tổ tiên. Trong nhiều nghi lễ, phụ nữ đeo trang sức bạc khi hát ca và múa để tăng thêm linh nghiệm và trang trọng cho buổi lễ.

Biểu đạt vai trò và trách nhiệm trong nghi lễ.

Việc chọn kiểu khăn đội đầu, cách thắt nếp áo, và vị trí đeo vòng cổ có thể chỉ ra vai trò cụ thể của người tham gia (hát lễ, múa, trình diễn lễ vật, hay hướng dẫn cộng đồng). Trang phục giúp nhấn mạnh sự tôn kính đối với thần linh, tổ tiên và đất đai.

Tôn vinh sự biết làm và nghề thủ công.

Trong nhiều nghi lễ, trang phục được làm thủ công tại địa phương (thêu tay, đính bạc, may vá) thể hiện kỹ năng và sự kiên nhẫn của phụ nữ. Việc làm và mặc trang phục là một phần của nghi lễ, đồng thời là cách truyền dạy kỹ thuật cho thế hệ sau.

Tính thẩm mỹ và sự trang nghiêm của không gian thiêng.

Trang phục góp phần làm không gian nghi lễ trở nên trang nghiêm và linh thiêng. Ánh sáng từ bạc phản chiếu trong ánh nắng hoặc đèn lồng, tăng cảm giác huyền hoặc và sự thiêng liêng của buổi lễ.

Lưu ý thực tiễn:

Mỗi nhóm Dao và mỗi địa phương có sự đa dạng về chất liệu (vải, ren, thêu), màu sắc và kiểu khăn đội đầu. Vì vậy, ý nghĩa cụ thể có thể khác nhau giữa Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Lô Giang, v.v...

Trong một số nghi lễ, phụ nữ có vai trò chủ đạo trong việc chuẩn bị và trình diễn trang phục, và họ có thể góp phần thiết kế lại hoặc bảo tồn các mẫu trang phục truyền thống cho thế hệ sau.

Dân ca nghi lễ của người Dao được giữ gìn và truyền lại chủ yếu bởi phụ nữ trong cộng đồng, cùng với sự tham gia của người cao tuổi, gia đình trưởng tộc và các nghệ nhân. Cụ thể:

Phụ nữ là người dạy lại và duy trì lời ca, nhịp điệu và cách biểu diễn múa cho thế hệ trẻ; họ đóng vai trò "người giữ nhịp" trong các buổi tập hát dân ca nghi lễ.

Người cao tuổi và gia đình trưởng tộc nắm giữ các bài ca gốc, ký ức về cách trình diễn và cách hát, làm nguồn học tập trực tiếp cho thế hệ trẻ.

Nghệ nhân và người làm trang phục, trang sức có liên quan cũng tham gia truyền dạy kỹ thuật biểu diễn và kết hợp với dân ca trong nghi lễ Làng và cộng đồng tổ chức các buổi lễ, lễ hội nơi các nhóm nhạc dân ca phối hợp giữa nam nữ, trẻ và già để đảm bảo tính liên tục của truyền thống.

* Biên Khảo Huỳnh Tâm.