Nhà Sàn Dân Tộc Ca Dong. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

Người dân tộc Ca Dong giữ nếp sinh cư làng ấp truyền thống, dù phải rời bỏ ngôi làng thân thương do thiên tai, dịch bệnh. Phải đi tìm mảnh đất mới phù hợp sinh cư của làng, những phong tục hồn vía, lâu đời của người dân tộc Ca Dong vẫn được tuân thủ gần như tục lệ tuyệt đối.

Nếu không phải vì làng cũ bị thiên tai, dịch bệnh thì hiếm khi người Ca Dong tại huyện Sơn Tây, Quảng Ngãi rời bỏ ngôi làng thân thương của mình. Và khi họ phải chọn lựa mảnh đất mới cho mình thì những gì là hồn vía, là tập tục lâu đời của dân tộc Ca Dong vẫn được tuân thủ.

Dân tộc Ca Dong từ xa xưa quan niệm rằng, đỉnh núi là nơi các thần trên trời trú ngụ, chân núi lại là nơi ma quỷ chờn vờn chầu chực bắt đi trẻ em, người già, nên nơi an toàn nhất vẫn là những mảnh đất, mảnh nương ở lưng chừng núi rừng. Khi lập làng mới chọn những phần đất tương đối bằng phẳng, hơi dốc thoai thoải, quay mặt về hướng mặt trời mọc, một không gian cao mà bốn hướng đều thoáng.

Khi đã chọn được nơi cất dựng nhà như ý, người dân tộc Ca Dong tiếp tục dò tìm nguồn nước để ăn uống và sinh hoạt, bởi đất (Ta nẻ) và nước (Wing) luôn là những thứ đầu tiên cần thiết để duy trì cuộc sống của người dân tại làng mới. Nguồn nước phải dồi dào, trong xanh, tinh khiết và ở nơi mà con người không phải vất vả bắc máng nước từ xa chuyển về làng.

Sau một vài cuộc họp với dân làng để thông báo về nơi ở mới, người chủ làng và đại diện các gia đình sẽ cùng đến vùng đất vừa được khảo sát. Mảnh đất dành cho người chủ làng sẽ được phát dọn đầu tiên.

Phải sau khi làm một vài nghi lễ, phép thử theo chỉ dạy của tổ tiên người Ca Dong từ xa xưa để xem nơi đất mới lành hay dữ, người ta mới bắt đầu dựng nhà sàn truyền thống. Trước khi chôn trụ nhà đầu tiên (Grăng Zing) ở phía hướng mặt trời, người dân làm lễ tế Thần đất. Đó là sự tri ân đối với đất đai nơi họ lập làng để sống cuộc sống yên bình, no ấm!

Nhà sàn của người Ca Dong Sơn Tây.

"Thủ phủ" của những nếp nhà sàn truyền thống của người dân tộc Ca Dong nằm ở xã Sơn Mùa, Sơn Bua (huyện Sơn Tây). Đứng trên cao giữa chỏm núi với ruộng bậc thang vắt vẻo quấn quanh.

Dưới mái ngôi nhà sàn, có một đại gia đình với nhiều thế hệ sinh sống, quây quần bên nhau, nhất là mọi chuyện gia đình quây quần quanh bếp lửa hồng.

Thống kê cho biết tại huyện Sơn Tây, hiện nay ở các xã Sơn Bua, Sơn Mùa còn khoảng 500 ngôi nhà sàn được xây dựng gần như nguyên bản truyền thống của tổ tiên. Điều khác biệt lớn nhất chỉ là nhà sàn trước đây mái lợp tranh, diện tích nhỏ còn bây giờ là lợp ngói, rộng rãi, nhưng ba bên bốn phía vẫn bằng gỗ, sàn nhà lát bằng cây lồ ô.

* Biên Khảo 

Huỳnh Tâm.