Văn Hóa Người Dân Tộc Sán Chí. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

Sán Chí hay Sán Chỉ, còn gọi là San Chay là tên tự gọi của đồng bào Sán Chí. Là một dân tộc thiểu số sống ở miền núi phía Tây-Nam tỉnh Quảng Đông (Trung Quốc), khoảng 300-400 năm trước, do không chịu được sự chèn ép của người Hán, nên một bộ phận dân tộc Sán Chí đã tìm đường di dời xuống phía Nam, và từ đó trở thành một phần dân tộc thiểu số sinh sống tại Việt Nam.

Năm 2019, dân số của Sán Chí ước tính khoảng 201.398 người. Nói tiếng Sán Chỉ và chủ yếu làm nghề trồng lúa, đồng thời chăn nuôi gia súc và trồng các loại cây hoa quả khác. Dân tộc Sán Chí thuộc các dân tộc thiểu số vùng Tây Nguyên và sở hữu bản sắc văn hóa phong phú, với các tên gọi khác như Hờn Bán hay Chùng. Lối sống của Dân Tộc Sán Chí dựa trên những truyền thống cổ xưa gắn liền với đất đai và chu kỳ nông nghiệp.

Truyền thống truyền miệng của người Sán Chí (Sán Chay) là một yếu tố trung tâm trong bản sắc văn hóa của họ. Chúng được truyền lại chủ yếu bằng miệng, thông qua những câu chuyện, bài hát và bài thơ phản ánh lịch sử, giá trị và mối quan hệ của họ với đất đai. Các khía cạnh chính của truyền thống truyền miệng của họ bao gồm:

- Truyện kể và thần thoại.

Truyền thuyết về sự tạo dựng thế giới, các anh hùng tổ tiên và những người tổ tiên đã định hình nên vùng đất.

Những câu chuyện liên quan đến các vị thần hoặc thần hộ mệnh của làng mạc và ruộng lúa. 

- Sử thi và tường thuật lịch sử.

Những câu chuyện về sự di cư, xung đột, liên minh và thời kỳ thịnh vượng.

Truyền lại quyền sử dụng đất, thỏa thuận cộng đồng và các quy tắc tập quán từ các bậc trưởng lão.

- Bài hát nghi lễ và bài hát lao động.

Những bài hát được hát trong quá trình làm nông nghiệp (gieo trồng, thu hoạch, tưới tiêu) để giải thích chu kỳ nông nghiệp và điềm lành.

Những bài hát trong các nghi lễ tập thể (lễ hội làng, nghi lễ trưởng thành) nhằm củng cố sự gắn kết xã hội.

- Nghi lễ và tập tục truyền miệng.

Đối thoại nghi lễ giữa người lớn tuổi và người trẻ tuổi trong các nghi lễ trưởng thành.

Những câu chuyện truyền miệng về các phương pháp chữa bệnh và kiến ​​thức y học được truyền lại bởi các thầy thuốc truyền thống.

- Tục ngữ và châm ngôn.

Những câu tục ngữ dạy về các giá trị như lòng hiếu khách, sự kính trọng người lớn tuổi, sự kiên nhẫn và tinh thần làm việc tập thể.

Sự khôn ngoan về mối quan hệ với đất đai, nước và lúa gạo, cũng như về việc quản lý tài nguyên thiên nhiên.

- Phương pháp truyền đạt.

Truyền đạt có sự tham gia: Người lớn tuổi kể chuyện trước mặt người trẻ tuổi, thường là dưới gốc cây chung hoặc trong nhà cộng đồng.

Nghi thức hóa việc học: Nghi thức hóa các khoảnh khắc dạy học (ví dụ, trong mùa gieo trồng, các buổi tụ họp buổi tối).

Biến thể phương ngữ: Các câu chuyện có thể khác nhau giữa các làng tùy thuộc vào phương ngữ địa phương và ảnh hưởng lịch sử.

Ngôn ngữ Sán Chí (Sán Chay) chủ yếu được truyền bá thông qua các hoạt động cộng đồng hàng ngày và các nghi lễ văn hóa có sự tham gia của thế hệ trẻ. Các khía cạnh chính của sự truyền bá này là:

- Ngôn ngữ như một hoạt động cộng đồng.

Sử dụng hàng ngày trong gia đình, trong các cuộc giao tiếp giữa các thành viên gia đình và hàng xóm.

Sự tham gia của người lớn vào các hoạt động tập thể (công việc nông nghiệp, chợ búa, nghi lễ) nơi Sán Chay là ngôn ngữ chiếm ưu thế.

- Truyền bá thông qua giáo dục phi chính quy.

Những câu chuyện được kể bởi người lớn tuổi trong các buổi tụ họp buổi tối, quanh đống lửa hoặc dưới ánh đèn của các ngôi nhà cộng đồng.

Các trò chơi, bài hát và bài thơ bằng tiếng Sán Chay dành cho trẻ em và thanh thiếu niên.

Khuyến khích người trẻ tích cực lắng nghe trong các cuộc họp hội đồng cộng đồng hoặc các cuộc họp làng.

- Các nghi lễ chuyển tiếp và nghi thức.

Đối thoại và giảng dạy bằng tiếng Sán Chay trong các nghi lễ chuyển tiếp sang tuổi trưởng thành, củng cố việc sử dụng ngôn ngữ trong các bối cảnh dựa trên bản sắc.

Các nghi lễ tập thể nơi người lớn tuổi sửa chữa và giải thích các biểu hiện và thuật ngữ văn hóa hiếm gặp.

- Phương pháp giảng dạy cụ thể.

Đối thoại có hướng dẫn: người lớn đặt câu hỏi và thanh thiếu niên trả lời, thúc đẩy khả năng nói và sản xuất ngôn ngữ.

Sử dụng các phép ẩn dụ và tục ngữ đặc trưng của Sán Chay để dạy từ vựng và các khái niệm văn hóa.

Hòa nhập phương ngữ: tiếp xúc với các biến thể phương ngữ địa phương, giúp thanh thiếu niên hiểu và nói tiếng Sán Chay trong các ngữ cảnh khác nhau.

- Tài liệu và nguồn lực viết hạn chế

Sách giáo khoa hoặc từ điển tiếng Sán Chay rất hiếm; việc truyền đạt chủ yếu vẫn bằng lời nói và theo ngữ cảnh.

Thỉnh thoảng, các bài hát, bài tụng ca và câu chuyện được các nhà nghiên cứu hoặc các tổ chức văn hóa ghi chép lại và sau đó được giới thiệu lại bằng lời nói. Thách thức và các yếu tố ảnh hưởng đến việc truyền đạt

Thay đổi kinh tế xã hội và sự di chuyển: thanh thiếu niên có thể dành nhiều thời gian hơn ở ngoài làng, làm giảm sự tiếp xúc của họ với tiếng Sán Chay.

Tương tác với ngôn ngữ đa số (tiếng Việt) và các ngôn ngữ địa phương lân cận; nguy cơ song ngữ hoặc đồng hóa ngôn ngữ.

Nỗ lực phục hồi: các chương trình ghi chép ngôn ngữ, các hội thảo ngôn ngữ cộng đồng, khuyến khích thanh thiếu niên sử dụng ngôn ngữ của họ ở trường học hoặc tại các lễ hội.

Dưới đây là những thách thức chính mà người Dân Tộc Sán Chí (Sán Chay) phải đối mặt trong việc bảo tồn văn hóa của họ:

- Suy giảm truyền bá ngôn ngữ.

Giảm sự tiếp xúc với văn hóa Sán Chay trong giới trẻ do sự di chuyển, trường học sử dụng tiếng Việt làm ngôn ngữ chính và ảnh hưởng của truyền thông.

Song ngữ và nguy cơ ngôn ngữ truyền thống dần biến mất khỏi đời sống hàng ngày.

- Áp lực kinh tế và lối sống hiện đại.

Di cư đến các khu vực đô thị để làm việc, dẫn đến ít thời gian và ít cơ hội hơn cho các hoạt động và nghi lễ văn hóa làng quê.

Thay đổi trong các tập quán nông nghiệp truyền thống vốn là trung tâm của bản sắc và kiến ​​thức liên quan.

- Đô thị hóa và hội nhập văn hóa xã hội.

Hội nhập vào các hệ thống giáo dục và hành chính coi trọng ngôn ngữ quốc gia hoặc ngôn ngữ đa số, điều này có thể làm suy giảm kiến ​​thức văn hóa địa phương.

Mất đi các không gian cộng đồng truyền thống (nhà cộng đồng, ruộng bậc thang cộng đồng) vốn rất cần thiết cho việc truyền bá.

Các mối đe dọa liên quan đến quyền sử dụng đất và môi trường.

Tranh chấp đất đai và các mối đe dọa đối với đất trồng lúa truyền thống, nơi hỗ trợ các tập quán văn hóa gắn liền với đất đai và các nghi lễ nông nghiệp.

Suy thoái môi trường ảnh hưởng đến cảnh quan và tài nguyên nuôi dưỡng những câu chuyện, bài hát và nghi lễ. Sự phục hưng và tái sinh chưa đầy đủ.

Cần nguồn lực chuyên biệt (kinh phí, nhân sự, thiết bị) cho việc ghi chép, giảng dạy và lưu trữ các truyền thống.

Thiếu cơ sở hạ tầng giáo dục song ngữ hoặc cộng đồng nhằm hệ thống hóa việc coi trọng và giảng dạy Sán Chay.

Những thách thức liên quan đến sự hiện diện và khả năng hiển thị.

Thiếu sự hiện diện trên các phương tiện truyền thông, nghệ thuật và các tổ chức học thuật, điều này hạn chế nhận thức và sự công nhận từ bên ngoài.

Có thể dẫn đến việc đơn giản hóa hoặc tô vẽ các tập quán một cách kỳ lạ khi được trình bày ra bên ngoài.

- Sự khác biệt trong cộng đồng.

Sự khác biệt về phương ngữ và thực tiễn giữa các làng làm phức tạp việc chuẩn hóa các chương trình phục hồi trong khi vẫn bảo tồn sự đa dạng.

* Biên Khảo Huỳnh Tâm.