Văn Hóa Dân Tộc Dao Thanh Phán. * Biên Khảo Huỳnh Tâm.

Cách thành phố Hạ Long hơn 100 km, đến Bình Liêu một huyện miền núi của tỉnh Quảng Ninh. Gần vùng biên có những cột mốc biên giới giữa Việt Nam và Trung Quốc. Bình Liêu có trên 96% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số như Tày, Sán Chỉ, Dao, Hoa... trong đó người Dao Thanh Phán đông thứ ba (sau dân tộc Tày và dân tộc Sán Chỉ). Xã Đồng Văn, huyện Bình Liêu có khoảng 484 hộ (chiếm 73,6% số hộ toàn xã) với 2.218 người Dao Thanh Phán.

Người Dao Thanh Phán cư trú ở những nơi có địa hình vùng núi cao, gồm các xã Đồng Văn, Hoành Mô, Đồng Tâm (huyện Bình Liêu) nơi có khí hậu mát mẻ trong lành và nguồn nước dồi dào. Họ sống tập trung trên các dốc núi cao ở các bản Sông Moóc A, Sông Moóc B, Phạt Chỉ, Khe Tiền huyện Bình Liêu. Đây là một trong những tộc người thiểu số còn gìn giữ những bản sắc dân tộc độc đáo. Những dấu ấn văn hóa của người Dao Thanh Phán được thể hiện qua các yếu tố văn hóa vật thể và phi vật thể mang bản sắc của tộc người vùng núi Đông Bắc bộ.

Người Dao Thanh Phán ở trong những ngôi nhà đất truyền thống kiểu trình tường, mái lợp ngói âm dương. Tường nhà được nện chặt bằng đất sét trộn lẫn với rơm và cốt tre, vách gỗ rất bền chắc. Nhà người Dao xây dựng nơi cao ráo, khuất gió, gần nương và nguồn nước để tiện cho việc sinh hoạt. Những bản người Dao nằm dọc hai bên đường xen lẫn những rẫy bậc thang hoặc ven núi non trập trùng mây trắng bay lãng đãng. Loại nhà trình tường bằng đất với tường đất nện dày nên có đặc điểm mát mẻ vào mùa hè và ấm áp vào mùa đông.

Kinh tế của người Dao Thanh Phán chủ yếu là nông nghiệp, người Dao Thanh Phán sống dựa vào tự nhiên, những nương rẫy được hình thành theo vạt đồi núi, kiểu ruộng bậc thang. Cây trồng chủ yếu cây lương thực như: lúa, bắp, khoai lang, đậu; trong rừng người Dao trồng những cây hương liệu quý như hồi và quế. Những sườn núi bao phủ thảm cây xanh của rừng và những vạt nương rẫy xanh tốt của đồng bào các dân tộc thiểu số nơi đây ẩn hiện dưới lớp tầng mây trôi lúc dày đặc, lúc trong xanh tạo thành bức tranh thiên nhiên kỳ thú.

Người Dao Thanh Phán duy trì tập quán gia đình theo phụ hệ, con cái đặt tên theo họ cha. Tổ chức xã hội người Dao Thanh Phán kiểu làng bản, trong đó các gia đình sống bao quanh ngôi nhà chung của bản. Ngoài ra họ còn sinh hoạt tập thể trong các nhà văn hóa của thôn, bản.

Ẩm thực của người Dao Thanh Phán khá đặc trưng. Hàng ngày, người Dao Thanh Phán thường ăn hai bữa chính trong ngày và một bữa phụ vào buổi sáng. Đồng bào Dao có thói quen ăn cháo nên ngoài cơm, trong gia đình luôn có thêm nồi cháo (cháo gạo hoặc cháo ngô). Vào ngày mùa, đồng bào dậy rất sớm để nấu cơm và cháo. Buổi trưa ngoài nương rẫy, họ ăn cơm nắm trong lá dong, nếu mang theo cháo thì thường được đựng trong ống bương. Đồ ăn đem theo lên nương thường được xào với măng chua để lâu không bị ôi thiu. Ngoài lúa, ngô, người Dao Thanh Phán còn ăn các loại củ có bột như: sắn, khoai sọ, khoai lang, trồng ở các nương đồi. Thức ăn chủ yếu của người Dao Thanh Phán được chế biến từ cá, thịt, rau, măng, bầu, bí, mướp, dưa… 

Trước đây, người Dao Thanh Phán có các món ăn truyền thống như: thịt thính, thịt sấy khô, mắm thịt, mắm cá, thịt ướp chua để dự trữ lâu dài. Dịp lễ tết, đặc biệt và đãi khách, người Dao Thanh Phán có món thịt lợn nấu gừng và món gà nấu rượu có tác dụng bổ dưỡng. Thức uống hàng ngày được nấu từ các loại lá, rễ cây rừng, có loại ngọt, có loại hơi chát, màu đỏ hoặc màu vàng. Sử dụng loại nước uống này, có tác dụng thanh lọc thận, mát gan, thanh nhiệt, rất tốt cho sức khỏe.

* Biên Khảo Huỳnh Tâm.